Türkiye'deki üretici-ihracatçıların küresel pazarlarda rekabet gücünü artıran en büyük teşvik mekanizması Dahilde İşleme Rejimi (DİR) ve bu kapsamda düzenlenen Dahilde İşleme İzin Belgesi (DİİB)'dir. Ancak ihracat amacıyla gümrük vergisi ve KDV ödemeden hammadde veya ara malı ithal edebilmenin ilk ve en katı şartı, Ticaret Bakanlığı'na sunulacak geçerli bir Kapasite Raporudur.
📌 Hızlı Özet — DİİB & Kapasite Raporu İlişkisinde 4 Temel Kural
Kota Tavanı Kuralı: DİİB kapsamında gümrüksüz ithal edebileceğiniz hammadde miktarı, kapasite raporunuzdaki Tablo IV (Yıllık Tüketim Kapasitesi) tavanını kesinlikle aşamaz.
Fire ve Sarfiyat Uyumu: Bakanlığın Destek Yönetim Sistemi'ne (DYS) girilen üretim reçetesi ve fire oranları, odanızın onayladığı kapasite kriterleriyle birebir örtüşmek zorundadır.
Geçerlilik Süresi Güvencesi: DİİB süresi boyunca kapasite raporunun geçerlilik süresinin (TOBB için 2 yıl, TESK için 3 yıl) dolmaması gerekir. Süresi biten rapor taahhüt kapatmayı kilitler.
Yan Sanayici Şartı: Kendi makine parkınızın kapasitesi yetersiz kaldığında, fason üretim yaptırılacak yan sanayicinin de geçerli kapasite raporu sisteme eklenmelidir.
1. Dahilde İşleme Rejimi (DİR) Nedir ve İhracatçıya Ne Kazandırır?
Dahilde İşleme Rejimi, ihraç edilecek ürünlerin üretiminde girdi olarak kullanılacak hammadde, yardımcı madde, ambalaj ve işletme malzemelerinin yurt dışından temininde maliyet avantajı sağlayan bir gümrük rejimidir. Rejimin temel mantığı, "Türkiye'de işleyip katma değer yaratarak dünyaya satacağınız malın girdisinden gümrük vergisi ve KDV almayalım" prensibine dayanır.
DİİB'in Üreticiye Sağladığı Doğrudan Mali Avantajlar
2. DİİB Başvurusunda Kapasite Raporu Neden Kırmızı Çizgidir?
Ticaret Bakanlığı İhracat Genel Müdürlüğü, DİİB başvurularını tamamen dijital ortamda, Destek Yönetim Sistemi (DYS) üzerinden kabul etmektedir. DYS ekranında bir firmanın üretim kapasitesi beyan edilirken sistem doğrudan TOBB ve TESK veritabanlarıyla entegre çalışır.
Kapasite raporunun DİİB başvurusundaki rolü yalnızca bir evrak ibrazından ibaret değildir; belgenin içindeki iki temel tablo doğrudan ithalat izin limitlerini belirler:
- Tablo II (Yıllık Üretim Kapasitesi): Firmanın mevcut makine parkı, kurulu motor gücü ve vardiya çalışma düzenine göre yılda azami ne kadar nihai mamul üretebileceğini resmi olarak gösterir. Firmanın ihraç taahhüt miktarı bu rakamın üzerinde olamaz.
- Tablo IV (Yıllık Tüketim Kapasitesi): Firmanın bu üretimi gerçekleştirmek için 1 yılda tüketeceği azami hammadde ve yardımcı madde miktarlarını belirler. Bakanlık uzmanları, ithal edilmek istenen hammadde miktarını doğrudan Tablo IV'teki rakamlarla karşılaştırır.
- Sarfiyat ve Fire Oranları (Reçete): Örneğin 1 ton mamul üretmek için ne kadar hammadde girdiği ve proses sırasında ne kadar talaş/hurda/fire oluştuğu, odanın kapasite raporu ekspertizinde onayladığı kriterlere uygun olmak zorundadır.
Saha Eksperinden Kritik Uyarı: Reçete ve NACE Kodu Uyumsuzluğu
DİİB başvurularında en çok karşılaşılan ret gerekçesi, firmanın DİİB için sisteme girdiği GTİP (Gümrük Tarife İstatistik Pozisyonu) kodları ile kapasite raporundaki NACE ve PRODTR kodlarının uyuşmamasıdır.
3. Sektörlere Göre DİİB ve Kapasite Raporu Kontrol Kriterleri
Farklı sektörlerde hammadde ithalatı ve üretim fireleri farklı mevzuat kriterlerine tabidir. Aşağıdaki tablo, DİİB sürecinde en yoğun kapasite raporu kontrolü yapılan sektörleri özetlemektedir:
| İmalat Sektörü | İthal Edilen Başlıca Girdi | Kapasite Raporundaki Kilit Kriter | Bakanlığın Dikkat Ettiği Nokta |
|---|---|---|---|
| Ahşap Palet & Orman Ürünleri | Kereste, tomruk, kontrplak, OSB, çivi | 5531 sayılı Kanun yetkili mühendis imzası ve ISPM-15 ısıl işlem fırını hacmi (m³) | OGM tahsis limitleri, fırın kurutma süresi ve talaş fire oranlarının uyumu |
| Metal, Makine & Otomotiv Yan Sanayi | Rulo sac, profil, paslanmaz çelik, alaşımlar | Pres, CNC, lazer kesim ve kaynak makinelerinin toplam kW motor gücü ve tonajı | Hurda fire oranları ve fason boya/kaplama varsa yan sanayici kapasite raporu |
| Plastik & Ambalaj Sanayi | Polietilen (PE), Polipropilen (PP), PET granül | Ekstrüder ve enjeksiyon makinelerinin kovan çapı, vida hızı ve saatlik basım kapasitesi | Kırma makinesi geri dönüşüm oranları ve masterbatch boya sarfiyatı |
| Tekstil & Konfeksiyon | İplik, ham kumaş, elyaf, fermuar, düğme | Dokuma/örme tezgah sayısı, dikiş makinesi adedi ve fiilen çalışan SGK'lı operatör sayısı | Kumaş kesim zayiatı, çekme payı ve gramaj analizlerinin raporla tutarlılığı |
4. Yan Sanayici (Fasoncu) Kapasite Raporu Nasıl Kullanılır?
İhracat taahhüdü alan işletmelerin makine parkuru kimi zaman gelen siparişin hacmini karşılamaya yetmeyebilir veya üretimin elektrostatik boyama, galvaniz kaplama, ısıl işlem ya da fason dikiş gibi kritik bir etabı tesis dışında gerçekleştirilebilir.
Mevzuata göre üretici-ihracatçı firma, kendi kapasite raporunun yetmediği kısımlar için yan sanayici (fasoncu) kapasite raporu ibraz ederek DİİB alabilir:
Yan Sanayici Ekleme Şartları (DİİB Kapsamında)
5. Ahşap Palet ve Ambalaj İhracatçıları İçin Kritik Detay: 5531 Sayılı Kanun ve ISPM-15
Uluslararası ticarette Türkiye'den ihraç edilen ürünlerin ezici çoğunluğu ahşap paletler ve sandıklar üzerinde sevk edilmektedir. DİİB kapsamında hammadde ithal eden sanayiciler kadar, ihraç kayıtlı ambalaj ve palet üreten firmalar için de kapasite raporu hayati öneme sahiptir:
- ISPM-15 Isıl İşlem Kapasitesi: İhracatta kullanılan paletlerin uluslararası gümrüklerde kabul görmesi için ISPM-15 damgası taşıması zorunludur. Tesisin fırın hacmi (m³) ve haftalık sterilizasyon kapasitesi kapasite raporuna tescil edilmiş olmalıdır.
- Mühendis İmzası Zorunluluğu: 5531 sayılı Kanun kapsamında ahşap palet, kereste ve ambalaj üreticilerinin kapasite raporları yalnızca Orman Endüstri Mühendisi veya Ağaç İşleri Endüstri Mühendisi onayıyla geçerli sayılır. Yetkisiz mühendis raporları DİİB onayında doğrudan elenir. Ayrıntılar için Ahşap Palet Üreticileri İçin Kapasite Raporu ve ISPM-15 Rehberi içeriğimize göz atabilirsiniz.
6. DİİB Taahhüt Kapatma Sürecinde Kapasite Raporunun Denetimi
DİİB almak sürecin sadece ilk adımıdır; en kritik aşama belge kapatma (taahhüt hesabı) sürecidir. İhracat tamamlandıktan sonra ithal edilen hammaddenin usulüne uygun şekilde mamule dönüştürülüp yurt dışına gönderildiği ispat edilmelidir.
Kapatma Aşamasında Nelere Bakılır?
Bölge Müdürlüğü ve Gümrük denetmenleri kapatma dosyasında şu belgeleri çapraz kontrole tabi tutar:
7. DİİB Öncesi Kapasite Raporu Hazırlık Takvimi (Adım Adım)
İhracat siparişinizi riske atmamak ve gümrükte ceza ödememek için izlemeniz gereken ideal takvim:
Sıkça Sorulan Sorular
DİİB süresi içinde kapasite raporumun süresi biterse ne olur?
DİİB geçerliliğini korur ancak belge üzerinde revizyon yapamaz, ek süre alamaz ve taahhüt kapatma aşamasında dosyanızı teslim edemezsiniz. Bu nedenle kapasite raporu bitiş tarihinden en az 2 ay önce yenileme başvurusu yapılmalıdır.
Kapasite raporundaki sarfiyat oranları DİİB'deki reçeteden farklıysa ne yapılır?
Bakanlık eksperleri kapasite raporundaki verileri esas alır. Eğer gerçek üretim sarfiyatınız rapordakinden farklıysa, DİİB açılmadan önce odadan teknik eksper talep edilerek ek ekspertiz raporu veya kapasite revizyonu yaptırılmalıdır.
Yerli Malı Belgesi ile DİİB birlikte kullanılabilir mi?
DİİB ile ithal edilen hammadde nihai ürün maliyetine girer. Eğer kamu ihalelerinde Yerli Malı Belgesi almayı da planlıyorsanız, ithal girdi oranının %49'u aşmaması (%51 yerli katkı şartı) gerekir. Detaylı bilgi için Yerli Malı Belgesi ve %51 Yerlilik Hesabı yazımızı inceleyebilirsiniz.
Ticaret firmaları (üretici olmayanlar) DİİB alabilir mi?
Dış ticaret sermaye şirketleri veya sektörel dış ticaret şirketleri DİİB alabilir; ancak üretimi mutlaka geçerli bir kapasite raporuna sahip imalatçı firmalara (yan sanayici sözleşmesiyle) yaptırmak zorundadır. Kapasite raporu olmadan üretim yapılamaz.
DİİB Başvurusu Öncesi Kapasite Raporunuzu ve Sarfiyat Tablonuzu İnceleyelim
İhracat taahhütlerinizde gümrük cezası ve kota engeline takılmamak için kapasite raporu sarfiyat oranlarınızı, makine güçlerinizi ve hammadde listelerinizi önceden değerlendiriyoruz. Odanız ve DYS süreçleriniz için profesyonel mühendislik desteği alın.